ĐOÀN NHẬT QUANG

Blog của Quang để ghi chép những điều mình hiểu.

Kinh Doanh & Quản Trị

Học quản trị kinh doanh từ Lịch sử : Nạn kiêu binh từ phủ chúa đến doanh nghiệp SMEs

Người đời có câu nói “kiêu binh tất loạn” với ý nghĩa nói về những người ở cấp dưới vốn phải phục tùng cấp trên nhưng lại ỷ mình có công lao to lớn mà sinh thói kiêu căng, ngạo mạn, làm càn. Người lãnh đạo ở trên lại không có khả năng quản trị và tài năng dụng mưu dụng nhân để trấn áp thuộc cấp, kết quả cuối cùng sẽ dẫn đến loạn, bất phục tùng, vượt quyền trong một mối quan hệ quản lý ràng buộc nào đó.

Ngược dòng lịch sử, từ thế kỷ XVII, nước ta đã từng xảy ra nạn “kiêu binh” như thế làm một vương triều phải suy vong. Loạn kiêu binh có mầm mống được hình thành từ cuộc chiến Nam – Bắc triều và từ trong “trò hề lịch sử” vua Lê – chúa Trịnh. Đó là một giai đoạn mà vua không ra vua, chúa không ra chúa. Mãi đến năm 1786, Nguyễn Huệ kéo quân Bắc phạt, nạn kiêu binh mới chấm dứt và đồng thời sự nghiệp chúa Trịnh cũng sụp đổ.

Đó là bài học của lịch sử, quá khứ luôn để lại cho người đời sau những kinh nghiệm quý giá, chỉ là người ta không biết cách học, hoặc không muốn học từ nó mà thôi. Nạn kiêu binh cho đến thời hiện tại được nói đến ở khắp mọi lĩnh vực, từ những cơ quan nhà nước cho đến các câu lạc bộ bóng đá. Nó ăn sâu cả vào hoạt động của các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp startup và SMEs, nơi mà nguồn lực của tổ chức không lớn và thường phải dựa vào năng lực của một nhóm người nào đó.

Trong bài này, hãy cùng tôi bắt bệnh và bốc thuốc với chủ đề Nạn kiêu binh để hiểu thêm rằng, chúng ra có thể học được quản trị kinh doanh từ bài học lịch sử như thế nào.

Xem bài 1 : Tôi đã xây dựng triết lý quản trị kinh doanh từ bài học Lịch sử thế nào?

1. Nạn kiêu binh từ phủ chúa cung vua:

Nạn kiêu binh trong lịch sử nước ta được nhắc tới từ giữa thế kỷ XVII, trong giai đoạn đất nước đang diễn ra cuộc nội chiến Nam – Bắc triều giữa họ Mạc và vua Lê. Sau đó cuộc nội chiến chuyển sang thành hình thái Đàng Trong – Đàng Ngoài giữa chúa Nguyễn và chúa Trịnh với chiêu bài phò Lê.

Kiêu binh vốn dĩ là đội quân đông đảo và tinh nhuệ, ban đầu được triều thần Nguyễn Kim lấy danh nghĩa vua Lê chiêu mộ binh lực tại vùng Thanh Hoá, Nghệ An với tên gọi là ưu binh (hay còn gọi là quân Tam Phủ). Về sau Nguyễn Kim mất, con rể của ông là Trịnh Kiểm thay quyền, lãnh đạo đội ưu binh này để phò tá vua Lê đánh nhau với họ Mạc.

Trong suốt cuộc chiến tranh Nam – Bắc triều và sau này là cuộc phân tranh Trịnh – Nguyễn, quân Tam Phủ luôn là lực lượng đóng vai trò quan trọng. Trải qua hàng chục trận đánh lớn nhỏ, lập hàng trăm chiến công, giúp vua Lê về đến Thăng Long, khôi phục vương quyền. Công lao của chúa Trịnh và đội ưu binh này đối với triều đại nhà Lê có thể sánh với công thần khai quốc, đóng vai trò khôi phục triều đình họ Lê.

Với công lao hãn mã như thế, lẽ dĩ nhiên đội ưu binh này sẽ được ban thưởng rất trọng hậu với nhiều đặc quyền đặc lợi. Chúa Trịnh lại muốn dùng đội ưu binh này để duy trì quyền lực của mình, khống chế ngai vàng để dùng thiên tử lệnh chư hầu, vậy nên đội quân này là càng được đối đãi trọng hậu.

Lẽ thường ở đời, những người có công lao to lớn với một tổ chức nhưng lại thiếu đi sự khiêm nhường lễ độ và cái tri thức của bậc tài năng đích thực thì thường dễ dẫn đến thói kiêu căng ngạo mạn, cậy công mà khinh nhờn luật pháp, quy định. Đối với đám ưu binh này là trường hợp điển hình như thế. Từ những tên lính thấp cổ bé họng, nay lại được trọng đãi to lớn, có sức ảnh hưởng trên khắp cõi Bắc Hà. Tài năng và kiến thức không theo kịp quyền lực nên đã cho chúng một cảm giác của kẻ nghèo hèn bổng chốc giàu sang với niềm tự ti quá khứ luôn vởn vơ trong đầu. Thế nên để lấp đi cái cảm giác hèn mọn đó, chúng phải ra sức thể hiện cho người khác thấy quyền lực của mình.

Đội ưu binh ngày nào nay đã trở thành kiêu binh. Bên trong thì chúng ra sức gây ảnh hưởng đến phủ chúa cung vua, ngoài thì chúng công khai ức hiếp dân lành. Chúng tự tụ tập nhau, chia bè kéo cánh để hầm rập. Lúc thì chúng đòi ban thưởng hậu đãi, khi thì chúng gây sức ép đòi thay đổi quyết sách của triều đình. Chúng chẳng cần phải có một tướng quân nào làm thủ lĩnh cả, chúng tự nghĩ mình có dàn phe cánh nên có thể gây sức ép ngược lại với chính những quan lại vua chúa.

Về sau, đám kiêu binh này còn can dự cả vào việc phế lập Thái tử (người nối ngôi vua) và Thế tử (nối ngôi nhà chúa Trịnh). Ỷ có công phò tá vua và chúa, chúng lại càng ra sức lộng hành. Vua Lê chúa Trịnh ngày càng bị lệ thuộc vào chúng. Sự biến loạn của đám kiêu binh này gây ra có thể kể đến việc giết các quan lại đại thần, xông vào phủ chúa bắt chúa Trịnh Tông phải giao nộp người mà chúng đang truy bắt, phá nhà doạ dẫm những quan lại trái ý với chúng.

Xưa nay, lịch sử nước ta không thiếu những tấm gương quyền thần lũng đoạn triều chính, tuy nhiên việc binh lính hùa nhau tạo dựng quyền lực theo nhóm như thế này thì đây là lần đầu tiên. Vua Lê chúa Trịnh bạc nhược, không đủ tài lãnh đạo nên ngày càng phải nhún nhường nhiều hơn. Trong triều không có quyền lực nào là đối trọng hay cá nhân nào đủ giỏi để có thể làm đối trọng với chúng. Nói cho cùng, dù đông đảo và hung hăng nhưng kiêu binh vốn dĩ cũng chỉ là những tên lính thấp bé, không có tri thức, không tài thao lược. Nếu như cung vua phủ chúa có người lãnh đạo tài năng, không dụng binh thì dụng mưu để trấn áp, ắt hẳn đám kiêu binh này chẳng mấy chốc mà tan rã.

Hãy nhớ lại thời đầu nhà Hậu Lê dựng nghiệp. Lê Thái Tổ Lê Lợi dấy nghiệp cũng từ đất Thanh Hóa, sau đánh mãi không thắng mà lui về đất Nghệ An để tạo thế lực, quân đội Lam Sơn phần nhiều cũng từ đất đấy mà ra. Rồi sau khi dựng nên cơ đồ, công thần cũng nhiều, binh tướng cũng đông nhưng có mấy ai mà dám đứng ra nổi loạn. Đó là vì cái tài, cái đức, cái uy của người lãnh đạo. 3 điều đó đủ để Lê Lợi áp chế quần hùng, bình được thiên hạ.

Nạn kiêu binh ở Đàng Ngoài cứ thế tồn tại cho đến khi quân Tây Sơn dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Huệ tiến quân ra Bắc, đó là cuộc tiến quân không mấy khó khăn vì quân Tây Sơn không gặp phải kháng cự nào đủ mạnh. Thế mới thấy, chỉ một lực tác động nhỏ từ bên ngoài đã khiến cho đám kiêu binh phải tan tác, nhưng hệ lụy của nó là chấm dứt quyền lực phủ Chúa và cơ đồ của vua Lê cũng chẳng mấy chốc mà tan biến theo.

Học quản trị kinh doanh từ Lịch sử : Nạn kiêu binh từ phủ chúa đến doanh nghiệp SMEs
Học quản trị kinh doanh từ Lịch sử : Nạn kiêu binh từ phủ chúa đến doanh nghiệp SMEs

2. Doanh nghiệp thời nay cũng dễ gặp nạn kiêu binh

Nếu đi làm ở các doanh nghiệp lớn ở Việt Nam, chắc hẳn bạn cũng đã nghe đến tình trạng “chính trị văn phòng”. Đó là tình trạng mà các nhân sự trong một phòng ban chia bè kéo cánh để cạnh tranh với nhau, đôi khi là cạnh tranh không lành mạnh. Hoặc cũng có khi là các phòng ban chia rẽ với nhau. Đó cũng là lẽ thường. Tuy vậy, đối với một doanh nghiệp ở dạng Big Corp, họ đã xây dựng được quy định, quy trình rất rõ ràng. Nhân sự thì đông nên người tài không thiếu, tuyển dụng các tài năng mới với doanh nghiệp lớn là điều dễ dàng. Vậy nên việc các “thế lực” đối trọng nhau chỉ cốt tranh công để được trọng đãi chứ ít ai dám gây áp lực lên người lãnh đạo doanh nghiệp, vì một khi dám “láo” với lãnh đạo thì khéo là mất việc tốt lương cao, mà phàm thì ai đi làm chẳng vì lợi ích của mình. Người đứng đầu doanh nghiệp lớn là CEO, trên CEO là Chủ tịch. Bên cạnh họ là cố vấn, chuyên gia và cả một hội đồng quản trị. Họ có tài năng, có đầy đủ thông tin, có quyền lực tối cao để có thể áp chế được bất kỳ phe nhóm phía dưới nào. Thế nên ở Big Corp thì kiêu binh không có đất lộng hành.

Giờ ta lại nói về doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) hay startup.

Thường thì các doanh nghiệp này bắt đầu xây dựng cơ đồ với sự thiếu thốn. Thiếu về nguồn lực tiền bạc và con người. Thiếu cả về tầm nhìn và năng lực của người lãnh đạo cao nhất. Vậy nên, quá trình phát triển này thật sự là rất gian nan, ra trận đánh 10 chết 9 còn 1.

Các doanh nghiệp khi mới thành lập cũng không có nhiều điều kiện để tuyển dụng quá nhiều tài năng, có thể vì không đủ ngân sách về lương bổng, có thể ở chiều ngược lại các tài năng thường không muốn làm việc cho những doanh nghiệp nhỏ. Quá trình tồn tại và phát triển của các doanh nghiệp nhỏ thường phải tận dụng triệt để nguồn lực từ một nhóm người nhỏ. Từ nền tảng của nhóm người đó mà bắt đầu mở rộng dần quy mô về con người.

Việc lệ thuộc ban đầu vào một nhóm “ưu binh” trong những ngày đầu dựng nghiệp của chủ doanh nghiệp cũng giống như xưa kia Lê Lợi dựa vào quân Thanh – Nghệ và sau này nhà Lê cũng lại dựa vào quân Tam Phủ ở đất ấy. Đến khi có chút thành tựu rồi, lẽ dĩ nhiên là nhóm nhân sự công thần ban đầu ấy sẽ được ghi nhận công lao to lớn, được trọng thưởng cùng những ưu đãi đặc biệt như : chế độ làm việc, tăng lương/ thưởng, cổ phiếu, chức vị…Tuy nhiên cũng từ giai đoạn này, ưu binh có thể trở thành kiêu binh hoặc ưu binh trở thành trung thần. Điều này do cách hành xử và tài thao lược của người lãnh đạo mà ra.

Lại nói về nạn kiêu binh của doanh nghiệp, khi một nhóm người đóng vai trò quan trọng trong sự tồn tại và phát triển trong giai đoạn đầu, dần dần khi doanh nghiệp mở rộng rồi sẽ có nhiều người mới vào hơn. Lúc này nếu như người lãnh đạo không có năng lực điều hành sẽ dễ dẫn đến những phát sinh gây hậu quả nghiêm trọng cho quá trình phát triển tiếp theo của doanh nghiệp. Những biểu hiện từ “ưu binh” chuyển thành “kiêu binh” trong doanh nghiệp sẽ được thể hiện như sau:

Thứ nhất, ỷ mình có công lớn mà hầm rập nhau, kéo bè kéo cánh gây sức ép với lãnh đạo công ty. Nhóm người này nghĩ mình có công lao to lớn trong việc xây dựng công ty, nắm các bí quyết và phương pháp trọng yếu của doanh nghiệp nên có thể “làm mình làm mẩy”. Nhưng doanh nghiệp là một thực thể pháp nhân được sự bảo hộ của pháp luật nên không phải kiểu chuyên quyền đòi lật đổ lãnh đạo như kiêu binh Tam Phủ ngày xưa dám công khai uy hiếp vua – chúa, giết chết quan lại. Hành động gây áp lực mà nhóm này có thể làm đó là…dọa nghỉ việc hàng loạt, khiến doanh nghiệp lao đao.

Thứ hai, tình trạng “ma mới bắt nạt ma cũ” sẽ diễn ra khi doanh nghiệp bắt đầu có thêm những nhóm nhân sự mới. Nhóm nhân viên có công tạo dựng ngày trước sẽ bắt đầu có hành động trấn áp nhóm mới, bắt ép nhóm mới đi theo lề lối đang có của họ hoặc nhân khi nhóm nhân sự mới chưa kịp thích nghi mà “đánh phủ đầu”, làm cho tiếng nói của nhân sự mới không còn quan trọng nữa, dần dần hoặc là những người bất phục sẽ rời đi và những người con ở lại thì phải theo “văn hóa” mà những nhân sự cũ tạo ra.

Nếu người chủ doanh nghiệp chịu nhún nhường nhóm nhân sự này, kết quả phát triển lâu dài của công ty chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng. Kiêu binh Tam Phủ sau khi nắm được quyền lực ở Thăng Long thì chỉ ra sức ăn chơi hưởng thụ, dối vua lừa chúa, gây sức ép với triều đình để thi hành các chính sách theo ý chúng. Không lo luyện tập chiến đấu, lâu dần khả năng của những ưu binh ngày nào cũng dần dần thui chột, sức chiến đấu không còn nữa. Những nhân sự tự cho mình có công lao trong doanh nghiệp cũng vậy. Một khi họ đã không còn động lực để phát triển lên vị trí mới, họ cũng không muốn đóng góp cho sự phát triển của công ty như những ngày đầu mà chỉ tranh thủ lợi ích cho bản thân mình.

Tất nhiên là không phải doanh nghiệp nào cũng gặp phải nạn kiêu binh nhưng hãy tin rằng tôi không hề nói quá vấn đề. Nạn kiêu binh có thể không diễn ra ở quy mô cả doanh nghiệp nhưng ở cấp phòng ban thì không hề ít. Nhân viên chèo kéo vây cánh để làm việc vượt cấp, gây áp lực để sếp trên phải thay đổi sếp trực tiếp của mình. Nếu như cấp trên xử lý vấn đề không tốt thì chẳng khác nào trao quyền lực vào tay một nhóm nhân viên để từ đó dù có bất cứ sếp mới nào vào cũng sẽ không quản lý nổi nhóm “kiêu binh” này. Hệt như xưa kia quân Tam Phủ can dự vào việc phế lập vua chúa để thâu tóm thêm quyền lực vậy.

Học quản trị kinh doanh từ Lịch sử : Nạn kiêu binh từ phủ chúa đến doanh nghiệp SMEs
Học quản trị kinh doanh từ Lịch sử : Nạn kiêu binh từ phủ chúa đến doanh nghiệp SMEs

3. Dẹp nạn kiêu binh

Nạn kiêu binh là điều hiếm hoi xảy ra trong lịch sử nước ta, khác với quyền thần, kiêu binh dễ dẹp bỏ hơn rất nhiều.

Như đã nói về kiêu binh Tam Phủ, kiêu binh dù đông đảo và hung hăng nhưng chúng vốn dĩ cũng chỉ là những tên lính thấp bé, không có tri thức, không tài thao lược. Vậy nên để dẹp bỏ nạn này thật không phải là khó nếu như người lãnh đạo là một Minh quân, có trí tuệ, có cái uy và tài năng dụng mưu dụng nhân. Dưới đây là một số kế sách dẹp loạn :

Thứ nhất, kiêu binh tuy bề ngoài tỏ vẻ đoàn kết đồng lòng nhưng thực chất con người đều vì lợi ích riêng của mình cả. Chỉ cần dùng kế chia rẽ, nhấc bên trọng nhấc bên khinh thì kiêu binh không cần đánh cũng tự tan vì chúng sẽ đấu đá lẫn nhau. Doanh nghiệp cũng vậy.

Thứ hai, tìm được trung thần có tài năng để tạo ra đối trọng. Trao quyền lực và tạo điều kiện để trung thần xây dựng lực lượng phò vua cứu chúa. Đội quân cừu được dẫn dắt bởi một con sư tử sẽ chiến đấu như một con sư tử và ngược lại…Doanh nghiệp cũng vậy.

Thứ ba, tạo ra đối trọng về lực lượng. Giá như ngày xưa ngoài ưu binh Thanh – Nghệ thì vua Lê chúa Trịnh còn có đội ưu binh kinh kỳ, ưu binh Bắc Hà (các tỉnh phía Bắc)… thì sẽ không có chuyện một lực lượng dám làm loạn. Vì các lực lượng đều muốn trấn áp lực lượng kia, lấy lòng phủ chúa cung vua để mà dâng công. Lúc đấy, ai còn nắm được quyền ban công ban thưởng thì còn đủ sức trị vì. Doanh nghiệp cũng vậy.

Thứ tư, cái này liên quan đến doanh nghiệp nhiều hơn. Từ thực tiễn làm việc, tôi đã không ít lần thấy cảnh nhân viên hùa nhau gây áp lực với quản lý trực tiếp của mình. Trong số nhóm người đó luôn có một kẻ là người đề xướng, xúi giục những người còn lại cố tình làm loạn nhưng cũng như điều thứ nhất đã nói, tuy bề ngoài tỏ vẻ đoàn kết đồng lòng nhưng thực chất con người đều vì lợi ích riêng của mình cả. Lúc này, chỉ cần người quản lý trực tiếp đứng ra, hoặc bày tỏ sự tình với cấp trên nữa, để sa thải kẻ cầm đầu xúi giục thì tất cả những người còn lại phải ngoan ngoãn mà khuất phục.

Cái áp lực mà nhân sự “kiêu binh” có thể dựa vào cũng chỉ là dọa…nghỉ việc hàng loạt. Nhưng nghỉ rồi thì đi đâu, làm gì? Kẻ xúi giục kia có lo được công ăn việc làm cho cả nhóm người không? Ai cũng vì lợi ích cá nhân của mình cả. Sự đoàn kết của nhóm người không được dẫn dắt bởi thủ lĩnh đích thực thì tựa như một quả trứng gà, đến khi gặp đá rắn, trứng vỡ tan.

Thay cho lời kết, nạn kiêu binh không phải là khó dẹp nhưng trong bối cảnh của nhà Hậu Lê thời mạc vận thì từ vua đến chúa đều là những lãnh đạo đớn hèn, nhu nhược. Có thể nói, đó là giai đoạn suy tàn không thể cứu vãn của một triều đại, nhà dột từ nóc. Dẹp nạn kiêu binh, trước hết phải là người lãnh đạo sáng suốt, không biết dụng mưu thì phải biết dụng nhân. Chọn đúng người, trao đúng quyền thì ắt kiêu binh sẽ bị dẹp mà trung thần cũng có đất thi thố lập công, mang quyền lực về cho người chủ tướng.

Đoàn Nhật Quang.

Trả lời

Giao diện bởi Anders Norén